بىنظير بود و به قول طرفدارانش در زهد و تقوى مانند نداشت و مريدان و مقلّدان زياد در ايران داشت . . . » ! « 1 » مشروطيت ، عرصهء تقابل و چالش بنيادين ميان بينشها و روشهاى متفاوت - خصوصا تضاد ميان دو جناح « اسلام‌خواه » و « غرب‌باور » - بود و براى شناخت دقيق و عميق آنچه كه در آن برههء حساس و طوفانى از تاريخ بر كشورمان رفت ، و پيامدهاى آن هنوز هم گريبانگير ما است ، بايستى مبانى فكرى و مواضع عملى اين دو جناح و رهبران آن ( از جمله : صاحب عروه ) را به دور از پيرايه‌ها ، و به نحوى كاملا منصفانه و علمى ، مورد بررسى و مداقّه قرار داد تا راه بر فهم درست رويدادها و رويداد آفرينان آن دوران گشوده شود و مسير عبرت‌گيرى و نكته‌آموزى از تاريخ معاصر هموار گردد . كتاب حاضر كه حاصل سالها پژوهش و تحقيق گستردهء نويسنده دربارهء صاحب عروه است ، به‌انگيزهء دستيابى به اين مقصود ، يا دست‌كم آسان ساختن راه دستيابى به آن ، فراهم آمده است ، تا چه قبول افتد و چه در نظر آيد . دوست دارم ثواب اين وجيزه را به روح پرفتوح زنده‌ياد حاج سيد عبد العزيز طباطبايى « 2 » ، محقق و كتابشناس بزرگ معاصر ، و حفيد صاحب عروه ، اهداء كنم ؛ شخصيتى كه زندگى خويش را يكسره وقف خدمت به فرهنگ نورانى اهل بيت عليهم السّلام ساخته بود و به گفتهء آيت اللّه حاج سيد موسى شبيرى زنجانى ( مرجع بزرگ معاصر ) : « هم اطلاعات زياد صحيح داشت و هم در نقل مطالب ، ثقه بود » . اجازات نقل روايتى كه از آيات عظام : سيد عبد الهادى شيرازى ، خويى و نيز شيخ آقا بزرگ تهرانى دارد ، گواه روشنى بر وثاقت او در نقل مطالب است . دربارهء شخصيت ، خصال اخلاقى ، و آثار علمى آن مرحوم ، و طرق ارتباط وى با صاحب عروه و اطلاعات وسيعش راجع به ايشان ، در ضميمهء شمارهء يك پايان كتاب حاضر توضيح داده‌ايم . در جاىجاى كتاب ، از اظهارات سودمند وى بهره جسته‌ايم و اساسا اين پژوهش ، تا حد زيادى ، مرهون الطاف و افاضات او است . روانش در جنّت خلد شادمان باد . در اين دفتر ، گذشته از منابع مكتوب كه نام و مشخصات كاملشان در « كتابنامهء » پايان كتاب آمده است ، با انبوه اسناد تاريخى منتشر نشده‌اى روبرو مىشويد كه در تدوين مباحث

--> ( 1 ) . تاريخ انقلاب مشروطيت ايران ، 3 / 512 . درمورد تبليغات و تحريفات سوء جناح سكولار مشروطه و نيز نويسندگان تاريخ مشروطيت بر ضدّ سيد ، در آينده ، بخش مربوط به مشروطيت ، بحث خواهيم كرد . ( 2 ) . بين دوستان ، به « حاج آقا عزيز » معروف بود .